Houten rijtuigen in spoor 1
Door Carel Senten
Rond de eeuwwisseling van 1900 groeide het personenvervoer per spoor fors. In de periode 1890-1920 lieten de HSM, SS en in mindere mate NCS en NBDS grote aantallen houten coupé rijtuigen bouwen. Aanvankelijk 3-assige, maar later vele 4-assige rijtuigen op draaistellen. In deze periode ontstond ook het forensenvervoer rond Amsterdam. Een foto uit het Utrechts Archief van zo een forensentrein op Station Hilversum in 1935 sprak voor mij zeer tot de verbeelding.
Na het nodige zoekwerk heb ik de samenstelling van deze trein naar mijn idee kunnen achterhalen. Achter de locomotief, NS 6109, een D III bagagewagen van de voormalige SS, een AB9 , 3x C11, een C10c, een AB8c allen ex-HSM. Tenslotte nog een bagagewagen. Bij de NS diende er uit veiligheidsoverwegingen (brandgevaar) bij een personentrein bestaande uit houten rijtuigen altijd een wagen/rijtuig achter de stoomlocomotief zonder passagiers gesteld te zijn. Veelal een bagagewagen, maar ook een personenrijtuig, waarvan de deuren afgesloten waren, kwam voor.
Zou nabouwen van deze trein een optie zijn? Een zetje in de goede richting werd gegeven door een artikel in Onder Stoom, waar de bouw van de AB8c werd beschreven. Na vele malen het artikel gelezen te hebben en de tekening bestudeerd te hebben, besloot ik het maar niet te doen. 8 coupés met ieder 6 ramen +2 toiletramen netjes recht met de figuurzaag uitzagen, dat werd mij teveel.
Weer een zetje in de goede richting werd door onze oudste zoon gegeven. Hij had voor zijn eigen modelbouw een prachtige veranda laten laser snijden in MDF. De tekening had hij zelf gemaakt. Op mijn vraag ook hij dan ook een rijtuig voor mij kon laten laser snijden kwam een positief antwoord. Kortom ik ben het Utrechts archief ingedoken, heb tekeningen gedownload , vervolgens een D III, AB8c en een C11 uitgetekend. Hij heeft deze bestanden omgezet naar een bestand, dat de lasersnijder begrijpt. Op een zonnige dag in 2020 zijn we naar de lasersnijder gegaan en binnen drie kwartier had ik had 3 ‘eenvoudige’ bouwpakketten. Eenvoudig in de zin van basis: vloer, binnen-en buitenwanden in 1,5 mm vliegtuigtriplex.
De volgende puzzel waren de raamkozijnen. Gelukkig had de zoon van een van mijn stoommaten een 3print. Hij was zo vriendelijk om tegen een schappelijke vergoeding, de raamkozijnen voor mij te printen, als hij een goede tekening kreeg. Hup, weer achter het tekenbord.
Met al deze onderdelen ben ik eerst de bagagewagen gaan bouwen. Alle gelaserde onderdelen bleken prima te passen. Met behulp van Evergeen profielen werd de wagen ‘aangekleed’. Het onderstel heb ik geheel zelf gemaakt van messing en aluminium. De wielen zijn afgeveerd met behulp van de veertjes uit de aanstekers, die een aantal VAMES-sers een paar jaar geleden voor mij verzameld hebben. De transfers zijn ook zelf gemaakt op basis van de transfers die MK Modelbouwstudio’s voor zijn H0 versie van deze wagen heeft ontwikkeld.
Vervolgens ben ik gestart met de beide personenrijtuigen. Ook hier bleken de delen goed in elkaar te passen. Door gebruik te maken van slots in de bodemplaat konden de tussenwanden en coupé wanden goed en nauwkeurig in de bodem verankerd worden. Dit is ook wel noodzakelijk want de ruimte tussen 2 ramen van 2 coupés bedraagt 1,8 mm en de tussenwand is 1,5 mm dik en dat 10 x herhaald. De onderstellen zijn ook geheel eigenbouw. De draaistellen is een ander verhaal. In het verleden heb ik al meerdere malen zelf zogeheten Pruisische draaistellen gebouwd. Onder een aantal van de AB8c zitten deze draaistellen ook.
Gewoon een bestaande truc herhalen. Maar via internet ontdekte ik, dat je bestanden van Pruisische draaistellen in spoor 1 kon downloaden en 3-D printen. Onze zoon had inmiddels ook een 3-D printer aangeschaft en hij heeft een paar Pruisische draaistellen voor mij geprint. Ze bevallen zo goed, dat ik op zoek gegaan ben naar de ontwerper van de bestanden, want onder de C11 zitten zogeheten Engelse draaistellen en dat is nieuw voor mij. De ontwerper van de draaistellen blijkt een Nederlander te zijn en via-via heb ik contact met hem gekregen. Hij vond het leuk om de Engelse draaistellen voor mij te tekenen. Binnen de kortste keren kreeg ik de bestanden toegestuurd. Zoonlief heeft ze geprint en ook deze blijken prima te voldoen.
Dit alles heeft zich in corona tijd afgespeeld en inmiddels zijn de 3 rijtuigen op een paar details na gereed. Wie nu denkt, dat dit alleen in de grote schalen kan, vergist zich. Op mijn vraag of het veel werk was om de tekening van de bagagewagen te verkleinen met een factor 0,36781609 kwam het antwoord: Nee, je wilt hem dus ook in H0 en de tekening zat erbij. Ook deze heb ik laten printen op 0,6 mm vliegtuigtriplex. Helaas was ik vergeten om tab-jes aan de onderdelen te maken, waardoor bij het snijden op een gegeven moment een aantal onderdelen door de koelwind van de laser werden weggeblazen door de laserbundel heen. Met de goede onderdelen heb ik er nog iets van proberen te maken.
Rond de eeuwwisseling van 1900 groeide het personenvervoer per spoor fors. In de periode 1890-1920 lieten de HSM, SS en in mindere mate NCS en NBDS grote aantallen houten coupé rijtuigen bouwen. Aanvankelijk 3-assige, maar later vele 4-assige rijtuigen op draaistellen. In deze periode ontstond ook het forensenvervoer rond Amsterdam. Een foto uit het Utrechts Archief van zo een forensentrein op Station Hilversum in 1935 sprak voor mij zeer tot de verbeelding.
Na het nodige zoekwerk heb ik de samenstelling van deze trein naar mijn idee kunnen achterhalen. Achter de locomotief, NS 6109, een D III bagagewagen van de voormalige SS, een AB9 , 3x C11, een C10c, een AB8c allen ex-HSM. Tenslotte nog een bagagewagen. Bij de NS diende er uit veiligheidsoverwegingen (brandgevaar) bij een personentrein bestaande uit houten rijtuigen altijd een wagen/rijtuig achter de stoomlocomotief zonder passagiers gesteld te zijn. Veelal een bagagewagen, maar ook een personenrijtuig, waarvan de deuren afgesloten waren, kwam voor.
Zou nabouwen van deze trein een optie zijn? Een zetje in de goede richting werd gegeven door een artikel in Onder Stoom, waar de bouw van de AB8c werd beschreven. Na vele malen het artikel gelezen te hebben en de tekening bestudeerd te hebben, besloot ik het maar niet te doen. 8 coupés met ieder 6 ramen +2 toiletramen netjes recht met de figuurzaag uitzagen, dat werd mij teveel.
Weer een zetje in de goede richting werd door onze oudste zoon gegeven. Hij had voor zijn eigen modelbouw een prachtige veranda laten laser snijden in MDF. De tekening had hij zelf gemaakt. Op mijn vraag ook hij dan ook een rijtuig voor mij kon laten laser snijden kwam een positief antwoord. Kortom ik ben het Utrechts archief ingedoken, heb tekeningen gedownload , vervolgens een D III, AB8c en een C11 uitgetekend. Hij heeft deze bestanden omgezet naar een bestand, dat de lasersnijder begrijpt. Op een zonnige dag in 2020 zijn we naar de lasersnijder gegaan en binnen drie kwartier had ik had 3 ‘eenvoudige’ bouwpakketten. Eenvoudig in de zin van basis: vloer, binnen-en buitenwanden in 1,5 mm vliegtuigtriplex.
De volgende puzzel waren de raamkozijnen. Gelukkig had de zoon van een van mijn stoommaten een 3print. Hij was zo vriendelijk om tegen een schappelijke vergoeding, de raamkozijnen voor mij te printen, als hij een goede tekening kreeg. Hup, weer achter het tekenbord.
Met al deze onderdelen ben ik eerst de bagagewagen gaan bouwen. Alle gelaserde onderdelen bleken prima te passen. Met behulp van Evergeen profielen werd de wagen ‘aangekleed’. Het onderstel heb ik geheel zelf gemaakt van messing en aluminium. De wielen zijn afgeveerd met behulp van de veertjes uit de aanstekers, die een aantal VAMES-sers een paar jaar geleden voor mij verzameld hebben. De transfers zijn ook zelf gemaakt op basis van de transfers die MK Modelbouwstudio’s voor zijn H0 versie van deze wagen heeft ontwikkeld.
Vervolgens ben ik gestart met de beide personenrijtuigen. Ook hier bleken de delen goed in elkaar te passen. Door gebruik te maken van slots in de bodemplaat konden de tussenwanden en coupé wanden goed en nauwkeurig in de bodem verankerd worden. Dit is ook wel noodzakelijk want de ruimte tussen 2 ramen van 2 coupés bedraagt 1,8 mm en de tussenwand is 1,5 mm dik en dat 10 x herhaald. De onderstellen zijn ook geheel eigenbouw. De draaistellen is een ander verhaal. In het verleden heb ik al meerdere malen zelf zogeheten Pruisische draaistellen gebouwd. Onder een aantal van de AB8c zitten deze draaistellen ook.
Gewoon een bestaande truc herhalen. Maar via internet ontdekte ik, dat je bestanden van Pruisische draaistellen in spoor 1 kon downloaden en 3-D printen. Onze zoon had inmiddels ook een 3-D printer aangeschaft en hij heeft een paar Pruisische draaistellen voor mij geprint. Ze bevallen zo goed, dat ik op zoek gegaan ben naar de ontwerper van de bestanden, want onder de C11 zitten zogeheten Engelse draaistellen en dat is nieuw voor mij. De ontwerper van de draaistellen blijkt een Nederlander te zijn en via-via heb ik contact met hem gekregen. Hij vond het leuk om de Engelse draaistellen voor mij te tekenen. Binnen de kortste keren kreeg ik de bestanden toegestuurd. Zoonlief heeft ze geprint en ook deze blijken prima te voldoen.
Dit alles heeft zich in corona tijd afgespeeld en inmiddels zijn de 3 rijtuigen op een paar details na gereed. Wie nu denkt, dat dit alleen in de grote schalen kan, vergist zich. Op mijn vraag of het veel werk was om de tekening van de bagagewagen te verkleinen met een factor 0,36781609 kwam het antwoord: Nee, je wilt hem dus ook in H0 en de tekening zat erbij. Ook deze heb ik laten printen op 0,6 mm vliegtuigtriplex. Helaas was ik vergeten om tab-jes aan de onderdelen te maken, waardoor bij het snijden op een gegeven moment een aantal onderdelen door de koelwind van de laser werden weggeblazen door de laserbundel heen. Met de goede onderdelen heb ik er nog iets van proberen te maken.
